ဗိဒ္အသ္(၅)မ်ိဳး

     ဗိဒ္အသ္တို႕တြင္ ဗိဒ္အသ္လိုဂဝီယာ (ေခၚ) ဗိဒ္အသ္ဟစနာ (ေကာင္းေသာ ဗိဒ္အသ္)ႏွင့္ ဗိဒ္အသ္ရွရ္အီယာ(ေခၚ)ဗိဒ္အသ္စိုင္ယိအဟ္(ဆိုးရြားေသာ ဗိဒ္အသ္)ဟူ၍ ပင္မအမ်ိဳးအစားႏွစ္ရပ္ရွိျပီး ဖိကဟ္ပညတ္ပိုင္းဆိုင္ရာအရ ၄င္းဗိဒ္အသ္မ်ားတြင္ အဆင့္အတန္းအားျဖင့္ အမိန္႕ပညတ္(၅)မ်ိဳးရွိသည္။

      ၄င္းအမိန္႕ပညတ္(၅)မ်ိဳးမွာ-

(၁)ဗိဒ္အသ္ဝါဂ်ီဗဟ္(Compulsory Innovation)

(၂)ဗိဒ္အသ္မြတ္စ္တဟိဗဟ္(ေခၚ)မြတ္စ္သဟ္စိနဟ္ (Recommendated Innovation)

(၃)ဗိဒ္အသ္မုဗာဟဟ္(Permissible Innovation)

(၄)ဗိဒ္အသ္မုဟရ္ရမဟ္(Forbidden Innovation)

(၅)ဗိဒ္အသ္မကၠရူဟဟ္(Prohibited Innovation) - တို႕ ျဖစ္သည္။

       ၄င္းအမိန္႕ပညတ္(၅)မ်ိဳးႏွင့္ပတ္သက္၍ ကုရ္အာန္ သဖ္စီရ္ က်မ္းၾကီးမ်ားႏွင့္ ဟဒီးဆ္အက်ယ္ျပန္က်မ္းၾကီးမ်ား၌ သာသနာ့ပညာရွင္ အေက်ာ္အေမာ္တို႕၏ ရွင္းလင္းေရးသားခ်က္မ်ားကို စုစည္းေဖာ္ျပလိုက္ပါသည္။

(၁) ပထမဦးစြာ ကုရ္အာန္သဖ္စီရ္က်မ္းတစ္က်မ္းျဖစ္ေသာ သဖ္စီရ္ရုဟုလ္မအာနီက်မ္းတြင္ က်မ္းရွင္ အီမာမ္အာ လူစီ က ေရးသည္မွာ-
وتسيل الكلا م فى البد عة ما ذ كر ٥ الإ ما م محى ***********************   ١٩٢:١٤

       အီမာမမ္မုဟိုင္ယြတ္ဒီးန္နဝဝီက မြတ္စလင္က်မ္း၏ ရွရဟ္ အက်ယ္ျပန္က်မ္းတြင္ ဗိဒ္အသ္ကို အက်ယ္ဖြင့္ဆိုရွင္းလင္း တင္ျပထားသည္မွာ သာသနာ့ပညာရွင္တို႕က မိန္႕ဆိုၾကသည္ ၊ ဗိဒ္အသ္သည္ (၅)မ်ိဳးရွိသည္။ (၁)ဝါဂ်စ္ဗ္၊ (၂) မန္ဒူးဗ္(စြႏၷသ္၊မြတ္စ္သဟဗ္)၊ (၃)ဟရာမ္ (၄) မကၠရူဟ္ႏွင့္ (၅)မုဗာဟ္တို႕ျဖစ္သည္။ (အဗူ ရွဟာဗုဒၵီးန္ စိုင္ယိဒ္ မဟ္မူးဒ္ အာလူစီ ဘဂၢဒါဒီ - ရူဟုလ္ မအာနီ သဖ္စီရီလ္ ကုရ္အားနီလ္ အဇြီးမ္ ဝဆြ္စဗ္အိလ္ မဆာနီက်မ္း)

(၂) မြတ္စလင္မ္က်မ္း၏ ရွရဟ္က်မ္း တစ္က်မ္းျဖစ္ေသာ ရွရဟ္ဆြဟီးဟ္ မြတ္စလင္မ္ က်မ္းတြင္ က်မ္းရွင္ အီမာမ္နဝဝီ (ဟိဂ်္ရီ ၆၃၁-၆၇၆/ခရစ္ ၁၂၃၃-၁၂၇၈)က ေရးသည္မွာ -
 قوله سلى الله عليه واله *********************** (الاحقا ف٬٤٢:٢٥)نودى شر ح سح مسلم٬ ١٥٤:٦

     သာသနာ့ပညာရွင္မ်ား မိန္႕ၾကသည္မွာ ဗိဒ္အသ္သည္(၅)မ်ိဳးရွိသည္။
(၁) ဝါဂ်စ္ဗ္၊
(၂)မန္ဒူးဗ္၊
(၃)ဟရာမ္၊
(၄)မကၠရူဟ္ ႏွင့္
(၅)မုဗာဟ္တို႕ျဖစ္သည္။

       ဝါဂ်စ္ဗ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္(မိဒ္အသ္ဝါဂ်ိ) ဥပမာ- ဘုရားမဲ့ဝါဒီမ်ား၊ အယူလြဲသူ(လမ္းလြဲေသာ ဗိဒ္အသ္)သမားတို႕၏ မွားယြင္းမႈကို ျငင္းဆန္ရန္ အေတြးအေခၚသမားမ်ား၏ အေထာက္အထားကို ရယူျခင္း၊ မန္ဆူးဒ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္ (ဗိဒ္အသ္မြတ္စ္သဟဗာဟ္)ဥပမာ- သာသနာ့ေရးရာ ပညာရပ္ဆိုင္ရာက်မ္းမ်ား ျပဳစုျခင္း၊  သာသနာ့ေက်ာင္းမ်ား၊ ခန္ကာမ်ား ေဆာက္လုပ္ျခင္း အစရွိသည္တို႕သည္ မုဗာဟ္ ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္၏ ဥပမာ (ဒံေပါက္)ကဲ့သို႕ေသာ အစားအေသာက္မ်ားတြင္ အေရာင္ျခယ္ျခင္း အစရွိသည္တို႕ျဖစ္သည္။ ဟရာမ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္ႏွင့္ မကၠရူဟ္ ျဖစ္ေသာ ဗိသ္အသ္တို႕မွာ ရွင္းလင္းလွသည္။ ၄င္း၏ မဆ္အလဟ္ကို အေထာက္အထားမ်ားႏွင့္တစ္ကြ သဟ္ဇီးဗြလ္ အပ္စမား ဝလ္လုဂါးသ္က်မ္းတြင္ ကၽြႏ္ုပ္ အက်ယ္တဝင့္ ရွင္းလင္းျပျပီးျဖစ္သည္။ ကၽြန္ုပ္ရွင္းလင္းတင္ျပခ်က္ကို နားလည္သေဘာေပါက္မည္ဆိုပါက كل بد عة ضلا لة ဟူေသာ ဟဒီးဆ္ႏွင့္ ၄င္းဟဒီးဆ္ နည္းတူ လာရွိေသာ ဟဒီးဆ္ရီဝါယသ္တို႕သည္ عا م مخصو ص  ကန္႕သတ္ခ်က္ပါေသာ ေယဘုယ်အသံုးအႏႈန္းျဖစ္သည္ဆိုျခင္းကိုလည္း သိျမင္သြားေပလိမ့္မည္။ (ဆိုလိုသည္မွာ ၄င္းသည္ ဗိဒ္အသ္ ဟူဟူသမွ်ဟူေသာ အဓိပၸါယ္မေဆာင္၊ ဟရမ္ျဖစ္ေသာ၊ မေကာင္းေသာ ဗိဒ္အသ္ ဟူဟူသမွ်ဆိုေသာ အဓိပၸါယ္မွ်သာျဖစ္သည္။) ကၽြႏ္ုပ္ တင္ျပခဲ့ျပီးသည္တို႕ကို အားျဖည့္ရန္အတြက္ သရာဝီဆြလားသ္ႏွင့္ ပတ္သက္၍ အုမရ္သခင္က نعمت بدعة ဟူ၍ မိန္႕ၾကားခ်က္ဟဒီးဆ္ကလည္း ၄င္း (كل بد عة ضلا لة) ဟဒီးဆ္ကို عا م مخصو ص ၏ ေဘာင္အျပင္ မေရာက္ေရာက္ေအာင္ တားျမစ္ထားေလသည္။ (ဆိုလိုသည္မွာ ဗိဒ္အသ္ဟူဟူသမွ်ဆိုေသာ အဓိပၸာယ္မဟုတ္ဘဲ ေကာင္းေသာ ဗိဒ္အသ္ဟူဟူသမွ်ဆိုေသာ အဓိပၸါယ္မဟုတ္ဘဲ  ေကာင္းေသာ ဗိဒ္အသ္လည္း ရွိေနေသးေၾကာင္း ကန္႕သတ္ခ်က္တစ္ရပ္ကို ျပဆိုသည္။ كل ဟူေသာပုဒ္သည္ - ဟူဟူသမွ် - ဆိုေသာအဓိပၸါယ္ကို အျမဲေဆာင္သည္မဟုတ္ပဲ အကန္႕အသတ္ ရွိ၏။ ၄င္းသေဘာကို ကုရ္အာန္က်မ္းေတာ္ျမတ္တြင္ تد مر كل ش ء ဟူေသာ အာယသ္တြင္ ေတြ႕ရွိႏိုင္သည္။ (အဗူဇကရီယာဟ္ မုဟိုင္ယြဒၵီးန္ ဗင္ ရွရဖ္နဝဝီ-ရွရဟ္ဆြဟီးမြတ္စလင္မ္က်မ္း၊အတြဲ-၆၊စာမ်က္ႏွာ-၁၅၄)
       အီမာမ္နဝဝီက မိမိ၏ تهذ يب الا سما ء واللغا ت တြင္ نودى٬تهذيبالاسماءواللغات٬٢٢:٣ မွာေဖာ္ျပထားသည္မွာ -
       ရွရီအတ္ အသံုးအႏႈန္း၌ ဗိဒ္အသ္ဆိုသည္ မဟာတမန္ေတာ္ျမတ္ လက္ထက္ေတာ္အခါ၌ မရွိသည္ကို တီထြင္မႈကို ေခၚဆို၏။ ဗိဒ္အသ္တြင္ ေကာင္းေသာဗိဒ္အသ္ ႏွင့္ ဆိုးေသာ ဗိဒ္အသ္ ဟူ၍ အမ်ိဳးအစား ကြဲျပားသည္။ အိမာမ္ မုဟမၼဒ္အဗၺ္ဒုလ္ အဇီးဇ္ဗင္ အဗၺဒုစ္စလာမ္က ကိသာဗုလ္ ကဝါအိဒ္ က်မ္း၏အဆံုးပိုင္းတြင္ေရးသည္မွာ ဗိဒ္အသ္တြင္ ဝါဂ်စ္ဗ္၊ ဟရာမ္၊မန္ဒူးဗ္၊မကၠရူဟ္၊မုဗာဟ္ဟူ၍ အမ်ိဳးအစားကြဲျပားသည္။ အဆိုပါ ပညာရွင္ၾကီးက မိန္႕သည္မွာ ၄င္းတို႕ကို သိႏိုင္သည့္ နည္းလမ္းမွာ ဤသို႕ျဖစ္သည္။ ဗိဒ္အသ္ကို ရွရီအသ္၏ အေျခခံမူမ်ားျဖင့္ ခ်ိန္ထိုးရမည္။ အကယ္၍ ဗိဒ္အသ္ တစ္ရပ္၏အေျခခံမွာ ဝါဂ်စ္ဗ္၏ အေျခခံမူႏွင့္ ကိုက္ညီလွ်င္ ဝါဂ်စ္ဗ္ျဖစ္သည္။ ဟရာမ္၏ မူႏွင့္ ကိုက္ညီလွ်င္ ဟရာမ္၊ မြတ္စ္သဟဗ္၏မူႏွင့္ကိုက္ညီလွ်င္ မြတ္စ္သဟဗ္၊ မကၠရူဟ္၏ မူေအာက္တြင္ ရွိလွ်င္ မကၠရူဟ္၊ မုဗာဟ္၏ အေျခခံမူေဘာင္ဝင္လွ်င္ မုဗာဟ္ျဖစ္သည္။ ဆက္လက္၍ ယင္းဗိဒ္အသ္ ငါးမ်ိဳး၏ ဥပမာမ်ားကို ေရးသားေဖာ္ျပထားသည္။(အဗူဇကရီယဟ္ မုဟိုင္ယြဒၵီးန္ဗင္ ရွရဖ္နဝဝီ-သဟ္ဇီးဗုလ္ အတ္စ္မာအ္ဝလ္လုဂါးသ္က်မ္း)
       အီမာမ္နဝဝီ ကိုးကားေသာ ပညာရွင္မွာ အူစူလ္ပညာရပ္ႏွင့္ ဟဒီးဆ္ ပညာရပ္နယ္ပယ္မွ ေက်ာ္ၾကားေသာ ရွာဖီအီ အီမာမ္တစ္ပါးျဖစ္ေသာ အီမာမ္ အစ္ဇ္ုဒၵီးန္ အဗ္ၺဒုလ္အဇီးဇ္ဗင္ အဗၺဒုစလာမ္း အတ္စလ္မီသခင္ (ဟိဂ်္ရီ ၅၇၇-၆၆၀/ခရစ္ ၁၁၈၁-၁၂၆၂)ျဖစ္သည္။ ၄င္းပညာရွင္ၾကီးကို ထိုေခတ္ ထိုအခါက سلطان العلماء ပညာရွင္တို႕၏ ဘုရင္ဟူ၍ပင္ ဘြဲ႕အမည္တပ္၍ ေခၚေဝၚခဲ့ၾကသည္။ အီမာမ္နဝဝီ က ၄င္းပညာရွင္၏ قواعدالاحكا م فى اصلاح ا لا نا م  က်မ္း၊ အတြဲ-၂၊ စာမ်က္ႏွာ-၃၃၇ တြင္ ေရးသားခ်က္ကို ကိုးကားေဖာ္ျပခဲ့ျခင္းျဖစ္သည္။

(၃) မုအတြာ အီမာမ္မာလစ္က္က်မ္း၏ ရွရဟ္ျဖစ္ေသာ ရွရဟ္မုအတၱာက်မ္း ၏ က်မ္းရွင္လည္း ျဖစ္၍ သဖ္စီရ္ဇုရ္ကာနီက်မ္းရွင္လည္း ျဖစ္ေသာ အီမာမ္ ဇုရ္ကာနီဟု အမည္ေက်ာ္ၾကားသည့္ အဗူအဗၺဒုလႅာဟ္ မုဟမၼဒ္ဗင္ အဗၺ္ဒုလ္ဗာကီ ဗင္ ယူစြဖ္ဗင္ အဟ္မ္ဒ္အလ္ဝါးန္ မစၥရီမာလိကီ (ဟိဂ်္ရီ ၁၀၅၅-၁၁၂၂/ ခရစ္ ၁၆၄၅-၁၇၁၀)ကလည္း အီမာမ္နဝဝီ နည္းတူ ေရးသားေဖာ္ျပခဲ့ေသးသည္။(زرقانى٬شر ح المؤطا٬٢٣٨:١)

(၄) ဂ်ာမိအုလ္ဆြဂီးရ္ ဟဒီးဆ္က်မ္း၏ ရွရဟ္ျဖစ္ေသာဖိုင္ဒြလ္ ဟကီးရ္က်မ္းတြင္ က်မ္းရွင္ အီမာမ္ မနာဝီသခင္ (ဟိဂ်္ရီ - ၉၅၂-၁၀၃၁/ ဟိဂ်္ရီ ၁၅၄၅-၁၆၂၁) (مناوى،فيض القد ير شر ح الجا مع الصغير ،٤٣٩:١)

ဤေနရာတြင္ ဗိဒ္အတ္ဆိုသည္မွာ ကဒ္ဒရီယာ၊ဂ်ဗၺရီယာ ၊မြရ္ဂ်ီယာ၊မုဂ်ပ္စီမာ ကဲ့သို႕ေသာ လြဲမွားသည့္ အကီဒါမ်ားကို ဆိုလိုသည္။ ဗိဒ္အသ္(၅)မ်ိဳးရွိသည္။ ၄င္းတို႕မွာ -
(က) ဝါဂ်စ္ဗ္
       ဥပမာ-(လမ္းလြဲသူမ်ားကို)ျငင္းပယ္ရန္ ဖီလိုဆိုဖီ အေတြးအေခၚ ပညာရွင္တို႕၏ အေထာက္အထားကို ယူျခင္း၊ ကုရ္အာန္ႏွင့္ ဟဒီးဆ္ကို နားလည္ရန္ နဟ္ဝ္ သဒၵါ ပညာကို သင္ျခင္း အစရွိသည္တို႕ျဖစ္သည္။

(ခ) မန္ဒူးဗ္(မြတ္စသဟဗ္)
      ဥပမာ-ခန္ကာဟ္မ်ား၊မဒရ္ဆာမ်ား အစရွိသည္တို႕ ထူေထာင္ျခင္း၊ အစၥလာမ့္ ေခတ္ဦးပိုင္းကာလက မရွိခဲ့ေသာ ေကာင္းျမတ္သည့္လုပ္ရပ္ အားလံုး။

(ဂ) မကၠရူဟ္
       ဥပမာ-ဗလီမ်ားကို အလွဆင္ျခယ္သျခင္း၊ ကုရ္အာန္က်မ္းေတာ္ျမတ္ကို အလွဒီဇိုင္းဆင္ျခင္း။

(ဃ)မုဗာဟ္
       ဥပမာ-ဖဂ်ရ္နမာဇ္ႏွင့္ အဆြရ္နမားဇ္မ်ားျပီးေနာက္ အခ်င္းခ်င္း လက္ဆြဲႏႈတ္ဆက္၍ ႏႈတ္ဆက္ျခင္း၊ အစားေကာင္းအေသာက္ေကာင္း၊ အဝတ္အစားေကာင္း ၊ အိမ္ရာေကာင္းေကာင္းျဖင့္ ေနထိုင္ျခင္း၊ျခံဳလႊာေကာင္းသံုးျခင္း၊ လက္တိုအကၤ် ီကဲ့သို႕ လက္ဖ်ံေပၚေသာ အကၤ် ီဝတ္ျခင္း၊ ထိုအေၾကာင္းကို အီမာမ္နဝဝီက သဟ္ဇီးဗ္က်မ္းတြင္ ေဖာ္ျပထားသည္။ (အဗၺ္ဒုရ္ ရအူးဖ္ ဗင္ သာဂ်ဳလ္ အာရိဖီးန္ ဗင္ အလီဗင္ ဇိုင္ႏြလ္အာဗီဒီးန္ ဖိုင္ဒြလ္ကရီရ္ ရွရဟ္ ဂ်ာမိအိလ္ဆြဂီရ္ ၊ အတြဲ - ၁၊ စာမ်က္ႏွာ - ၄၃၉ )

(၅) ဤက်မ္းကိုပင္ ကိုးကား၍ ဟနဖီပညာရွင္မ်ားအနက္မွ ထင္ရွားေသာ အလႅာမာဟ္ရွာမီ(ဟစ္ဂ်ရီ-၁၂၄၄-၁၃၀၆)ကလည္း ရဒ္ဒုလ္ မုဟ္သားရ္ အလာဒုရ္ရီလ္ မြတ္ခ္သားရ္က်မ္းတြင္ ဗိဒ္အသီဟူေသာ ေဝါဟာရ၏ ရွင္းလင္းခ်က္ ေအာက္တြင္ ေအာက္ပါအတိုင္း ေရးသားထားသည္။
قوله أي صا حب بد عة ( أى محر مة وإلاّفقد تكون وا جبة كنصب الا دلة للردعلى أهل الفرق *******************************   ابن عا بد ين شا مى ،ردالمحتا رعلى درالمختا ر،٤١٤:١

ထို႕အျပင္ အလႅာမဟ္ ရွာမီသည္ အတြဲ-၁၊ စာမ်က္ႏွာ-၃၇၀ တြင္ ဗိဒ္အသ္ဟုဆိုလိုက္သည္ႏွင့္ ဟရာမ္၊ မကၠရူဟ္၊ မိုဗာဟ္တို႕လည္း ရွိေသးေၾကာင္းကို ေရးသားထားေသးသည္။

(၆) အဟ္လုဟဒီးဆ္ႏွင့္ ဆလဖီတို႕က မိမိတို႕၏ ဥေသွ်ာင္ အိမာမ္အျဖစ္ လက္ခံထားေသာ အလႅာမာဟ္ ေရွာင္ကာနီက မိမိ၏ ေက်ာ္ၾကားလွေသာ က်မ္းၾကီးျဖစ္ေသာ ႏိုင္လြလ္ေအာင္တြာရ္က်မ္းတြင္ ေရးသားသည္မွာ-

 البدعةأصلها ماأحدث على**********(شوكانى،نيل الاوطارشرح منتقى الاخبار،٦٣:٣) 
       (အဘိဓါန္အရ) ဗိဒ္အသ္ဆိုသည္မွာ နဂိုက ပံုစံတူမရွိခဲ့ပဲ အသစ္ျပဳလုပ္ေသာကိစၥကိုေခၚဆိုသည္။ ရွရီအသ္ဘာသာရပ္ဆိုင္ရာ အသံုးအႏံႈး၌ ဗိဒ္အသ္ဆိုသည္မွာမူ စြႏၷသ္၏ ဆန္႕က်င္ဘက္အရာျဖစ္ျပီး ႏွစ္သက္ဖြယ္မဟုတ္ေသာအရာ ျဖစ္သည္။ သုေတသနျပဳခ်က္မ်ားအရ ဆိုရေသာ္ အကယ္၍ ဗိဒ္အသ္တစ္ရပ္သည္ ရွရီအသ္က ေကာင္းသည္ဟု သတ္မွတ္သည့္မူေဘာင္ဝင္လွ်င္ ေကာင္းေသာဗိဒ္အသ္ျဖစ္ျပီး ရွရီအသ္က မေကာင္းဟူ၍ သတ္မွတ္သည့္ မူေဘာင္ဝင္လွ်င္ မေကာင္းေသာဗိဒ္အသ္ျဖစ္သည္။ သို႕မဟုတ္ပါမူ အေကာင္းလည္း မဟုတ္။ အဆိုးလည္း မမည္ေသာ္ မုဗာဟ္ျဖစ္သည္။ ဗိဒ္အသ္၏ အမိန္႕ပညတ္သည္(၅)မ်ိဳးရွိသည္။(မုဟမၼဒ္ဗင္အလီဗင္မုဟမၼဒ္ေရွာင္ကာနီ-ႏိုင္လြလ္ေအာင္တြာရ္က်မ္း၊ အတြဲ-၃၊စာမ်က္နွာ-၆၃)

(၇) အဟ္လုဟဒီးဆ္ ပညာရွင္တစ္ပါးျဖစ္ေသာ ေမာင္ဝ္လာနာ ဝဟီဒုဇ္မားန္း (ဟိဂ်္ရီ ၁၃၂၇)က ဟဒီးယသုလ္ မဟ္ဒီက်မ္းတြင္ ေရးသားသည္မွာ-

امآلبدعةاللغويةفهي تنقسم إلى مبا حةومكروهةوحسنة************ وحيدالزمان،هديةالمهدى١١٧

        ဗိဒ္အသ္လိုဂဝီယာတြင္ မုဗာဟ္ႏွင့္ မကၠရူဟ္၊ ေကာင္းေသာ ဗိဒ္အသ္ႏွင့္ ဆိုးေသာဗိဒ္အသ္ဟူ၍ ကြဲျပားမႈရွိသည္။ ကၽြႏ္ုပ္တို႕၏ ပညာရွင္မ်ားအနက္ ရိႈက္ခ္ဝလီယြလႅာဟ္က မိန္႕သည္မွာ ဗိဒ္အသ္ဟစနဟ္ကို သြားျဖင့္ ကိုက္ထားအပ္သည္ (အခိုင္အမာ က်ားကုတ္က်ားခဲ ဆုပ္ကိုင္ထားသည္) မဟာတမန္ေတာ္ျမတ္က ၎ကို အေရးတၾကီး မသတ္မွတ္ဘဲ အေရးတယူျပဳေတာ္မူခဲ့သည္။ ဥပမာ-သရာဝီဆြလားသ္ကဲ့သို႕ေသာ (ဗိဒ္အသ္မ်ိဳး) ျဖစ္သည္။ မုဗာဟ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္မွာ စားျခင္း၊ ေသာက္ျခင္း ၊ ဝတ္စားဆင္ယင္မႈဆိုင္ရာ ကိစၥမ်ားတြင္ လူတို႕၏ အေလ့အထႏွင့္ အညီ ေက်နပ္ႏ်စ္သက္ဖြယ္ျဖစ္ေအာင္ျပဳလုပ္ျခင္းကဲ့သို႕ေသာ ကိစၥမ်ိဳးျဖစ္သည္။ သတို႕သား၊ သတို႕သမီးတို႕အတြက္ (စဟ္ရာ ပန္းကံုး) ႏွင္းဆီ၊စံပယ္ႏွင့္ အျခားပန္းမ်ား အသံုးျပဳျခင္းကိုလည္း ဗိဒ္အသ္မုဗာဟ္အျဖစ္ ကၽြႏ္ုပ္ဆိုသည္။ အခ်ိဳ႕ေသာသူတို႕က ဟိႏၵဴကာဖိရ္တို႕၏ ဓေလ့ႏွင့္ ဆင္တူေနမႈအေပၚ တားျမစ္ၾကသည္။ ကၽြႏ္ုပ္တို႕၏ အဆိုမွာမူ တုပရန္နီယသ္မရွိလွ်င္ လည္းေကာင္း၊ ကာဖိရ္တို႕၏ ဓေလ့တစ္ရပ္သည္ မြတ္စလင္တို႕အၾကား၌ အျငင္းမပြားဘဲ ဝင္ေရာက္အထိုင္က်သြားျပီးျဖစ္ေသာအခါတြင္လည္းေကာင္း `၎ဆင္တူမႈသည္ ကိစၥမရွိေပ။ ဥပမာ ကုရ္တာအကၤ် ီသည္ ယခင္က ကာဖိရ္တို႕၏ အဝတ္အစားျဖစ္ခဲ့ျပီးေနာက္ မြတ္စလင္တို႕အၾကား အလယ္တြင္ ပ်ံ႕ႏွံ႕သြားခဲ့သည္။ မဟာတမန္ေတာ္ျမတ္ၾကီးသည္ ေရာမတို႕၏ လက္ႏွစ္ဖက္က်ဥ္းေသာ ဂၽြဗၺာ အကၤ် ီကို ဝတ္ဆင္ေတာ္မူသည္။ ကာဖိရ္တိုင္းျပည္မွ လာေသာ အေပၚဝတ္အကၤ် ီမ်ားကို ဆြဟာဗာတို႕အား ေဝငွေပးေတာ္မူသည္။
       စြႏၷသ္ေတာ္ကို စြန္႕ပယ္ရာမည္ေသာ ရွရီအသ္ဆိုင္ရာမ်ားကို ကေျပာင္းကျပန္ျဖစ္ေစေသာ လုပ္ရပ္မွာမူ ဗိဒ္အသ္ဒြလာလဟ္ျဖစ္သည္။ စိုင္ယိဒ္သခင္က အလားတူ စြႏၷသ္ေတာ္တစ္ရပ္ရွိပါလ်က္ ၎စြႏၷသ္ကို စြန္႕လႊတ္၍ ျပဳလုပ္ေဆာင္ရြက္ျခင္းျဖစ္သည္။ စြႏၷသ္ေတာ္ တစ္ရပ္ရပ္ကို စြန္႕လႊတ္ဆန္ကက်င္ ေဆာင္ရြက္ရာ မမည္ေသာ္ ၎လုပ္ရပ္သည္ ဗိဒ္အသ္မဟုတ္ေပ။ ၎၏အေျခခံအားျဖင့္ မုဗာဟ္ သာျဖစ္သည္။(ဝဟီဒုဇ္ဇမာန္-ဟဒီယသုလ္ မဟ္ဒီက်မ္း၊ စာမ်က္ႏွာ -၁၁၇)

(၈) ဗိဒ္အသ္(၅)မ်ိဳးရွိျပီး ၎ဗိဒ္အသ္(၅)မ်ိဳးအနက္ လမ္းမွားသည္၊ ဂ်ဟႏၷမ္သြားမည္ ဟူ၍ ဟဒီးဆ္ေတာ္က ေဖာ္ျပေသာ ဗိဒ္အသ္မွာ ဟရာမ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္သာ ျဖစ္ေၾကာင္း အီမာမ္အိဗ္ႏုဟဂ်ရ္မကၠီ(ဟိဂ်္ရီ ၉၇၄)က ေရးသည္မွာ-
وقول السا ءل نفع الله به وهل الا جتما ع للبدع المباحةجاءزجوابهنعم هوجاءز********
********(ابن حجر مكى ، الفتاوى'الله لحديثية  :١٣)

      ဗိဒ္အသ္ခပ္သိမ္းသည္ လမ္းမွားသည္ ၊ လမ္းမွားမႈခပ္သိမ္းသည္လည္း ငရဲလားအံ့ဟူေသာ ဟဒီးဆ္တြင္ ဗိဒ္အသ္မုဟရ္ရမဟ္ ဟရမ္ဗိဒ္အသ္သာ အၾကံဳးဝင္သည္။ အျခားအမ်ိဳးအစားဗိဒ္အသ္တို႕ အၾကံဳးမဝင္ေပ။ (အိဗ္နုအဂ်ရ္ မကၠီ-ဖသာဝါ ဟဒီဆီယာက်မ္း၊ စာမ်က္ႏွာ-၁၃၀)
       အဆိုပါ ပညာရွင္ၾကီးက ဗိဒ္အသ္(၅)မ်ိဳးရွိေၾကာင္း မလုပ္မေနရတာဝန္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္အေၾကာင္းကိုလည္း ဤသို႕ရွင္းျပထားေသးသည္။ 
       (ဖရဇ္)ဝါဂ်ိဗ္ တာန္ ထိုက္ေသာဗိဒ္အသ္၏ ဥပမာအခ်ိ႕မွာ အာရဗီသဒၵါ(နဟ္ဝ္)ပညာကို သင္ယူျခင္းျဖစ္သည္။ကုရ္အာန္ႏွင့္ ဟဒီးဆ္ကို နားလည္ႏိုင္ရန္လိုအပ္ေသာေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။၎ပညာကို သင္ယူျခင္းသည္ ဝါဂ်ိဗ္ (ဖရဇ္)ဟူ၍ ဆိုရျခင္းမွာ ရွရီအသ္ကို ထိမ္းသိန္းျခင္းသည္ ဝါဂ်ိဗ္ျဖစ္ေသာေၾကာင့္ျဖစ္သည္။ ၎ပညာမတတ္လွ်င္ (ကုရ္အာန္ႏွင့္ ဟဒီးဆ္ကို နားမလည္ႏိုင္သျဖင့္)ရွရီအသ္ကို ထိန္းသိမ္းႏိုင္မည္မဟုတ္ေပ။ အၾကင္အရာတစ္ခုမရွိ္၍ ဝါဂ်ိဗ္(ဖရဇ္)တာဝန္ မထမ္းေဆာင္ႏိုင္ျဖစ္မည္ဆိုလွ်င္ ထိုအရာသည္လည္း ဝါဂ်ိဗ္(ဖရဇ္)ပင္ ျဖစ္သည္။
       ဒုတိယဥပမာ- ကုရ္အာန္ႏွင့္ ဟဒီးဆ္၏ အဓိပၸါယ္ယတၱကို နားလည္ႏိုင္ရန္ အလို႕ငွာ အာရဗီဘာသာေဗဒကို တတ္သိနားလည္ျခင္းျဖစ္သည္။
       တတိယဥပမာ- သာသနာ့အေျခခံမူမ်ား၊ဖိကဟ္၏အေျခခံမူမ်ားကို ထုတ္ႏုတ္ျပဳစုေရးသားျခင္း။
       စတုတၳဥပမာ- ဟဒီးဆ္ရီဝါယသ္မ်ား၏ မွန္ကန္မႈ ႏွင့္ အားနည္းမႈတို႕ကို ခြဲျခားႏိုင္ရန္ ဆင့္ျပန္မႈစန္ဒ္၌ အားသာခ်က္၊ အားနည္းခ်က္မ်ားကို သိရွိနားလည္ျခင္း။
       ဟရာမ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္မွာ ဥပမာ-ကဒၵရီယာကဲ့သို႕ ဂိုဏ္း၊ မြတ္စ္တဟဗ္ဗိဒ္အသ္မွာ မဒ္ရဆာ ေဆာက္လုပ္ျခင္း၊ တရာဝီဆြလာသ္ စုေပါင္းဝတ္ျပဳျခင္း၊ မုဗဟ္ျဖစ္ေသာဗိဒ္အသ္မွာ ဆြလာသ္ဝတ္ျပဳျပီးေနာက္ မုဆြာဖဟာ လက္ဆြဲႏႈတ္ဆက္ျခင္း၊ မကၠရူဟ္ ဗိဒ္အသ္မွာ ကုရ္အာန္ႏွင့္ ဗလီကို အလွဆင္ယင္ျခင္းတို႕ ျဖစ္သည္။ ေရႊျဖင့္ အလွဆင္မည္ဆိုလွ်င္ေတာ့ ဟရာမ္ျဖစ္ေပမည္။ ဗိဒ္အသ္ဟူသမွ် လမ္းမွား၊ လမ္းမွားဟူသမွ် ငရဲလားဟူေသာ ဟဒီးဆ္သည္ ဟရာမ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္ကိုသာ ရည္ညႊန္းျပီး အျခားေသာ ဗိဒ္အသ္အမ်ိဳးအစားမ်ားကို မရည္ရြယ္ေပ။ (အိဗ္ႏုဟဂ်ရ္ မကၠီ-ဖသာဝါ ဟဒီဆီယာက်မ္း၊ စာမ်က္ႏွာ - ၁၃၀)
       ရွရီအသ္၏ အေျခခံ၌ ရွရီအသ္ကို ထိန္းသိမ္းရန္ ဖရ္ဇ္ကိဖာယာအျဖစ္ ျပ႒ာန္းထားျပီးျဖစ္သည္။ အထက္တြင္ ကၽြႏ္ုပ္တင္ျပခဲ့ေသာ အသိပညာမ်ားမရွိလွ်င္ ရွရီအသ္ကို ထိန္းသိမ္းရန္မျဖစ္ႏိုင္ေပ။
     မွတ္ခ်က္-ဟနဖီမဇ္ဟဗ္တြင္ ဝါဂ်စ္ဗ္ဟူသည္မွာ ဖရဇ္၏ေအာက္ တစ္ဆင့္တြင္ရွိေသာ တာဝန္အျဖစ္ ျပ႒ာန္းထားေသာ္လည္း အျခားေသာ မဇ္ဟဗ္တို႕တြင္ အာရဗီအသံုးအႏံႈးအရ ဖရဇ္ကိုလည္း ဝါဂ်စ္ဗ္ဟူ၍သာ သံုးစြဲသည္။ ထို႕ေၾကာင့္ဗိဒ္အသ္ဝါဂ်ိဗဟ္ဆိုသည္မွာ ဖရဇ္တာဝန္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္ႏွင့္ ဝါဂ်စ္ဗ္တာဝန္ရွိေသာ ဗိဒ္အသ္ ႏွစ္မ်ိဳးစလံုးကို မခြဲျခားဘဲ တစ္ေပါင္းတည္းေခၚဆိုျခင္းျဖစ္ပါသည္။ တစ္နည္းအားျဖင့္ မျဖစ္မေနျပဳလုပ္ရမည့္ ဗိဒ္အသ္ ျဖစ္သည္။
       ကုရ္အာန္က်မ္းေတာ္ျမတ္၌ ဇဗရ္၊ေဇရ္၊ေပ့ရွ္(ဟရ္ကသ္၊အအ္ရားဗ္မ်ား)ထည့္သြင္းျခင္း၊ ဟဒီးဆ္ရွရဟ္ က်မ္းမ်ား ျပဳစုျခင္း၊ သာသနာ့ တကၠသိုလ္ၾကီးမ်ား ထူေထာင္ျခင္း၊ ဟာဖိဇ္ေက်ာင္းမ်ား ထူေထာင္ျခင္း၊ အရဗီသိပၸံေက်ာင္းမ်ား၌ နိဆြားဗ္ျပ႒ာန္းဘာသာရပ္မ်ား သတ္မွတ္ျခင္း၊ မွားယြင္းေသာ အကီဒါမ်ား ၊ ဂိုဏ္းဂဏမ်ားလြဲမွားေၾကာင္း ေခ်ပျခင္း၊ သာသနာေရးဆိုင္ရာ အသံုးအႏံႈးမ်ား တီထြင္ေခၚေဝၚျခင္း အစရွိသည္တို႕သည္လည္း ဗိဒ္အသ္ဝါဂ်ိဗဟ္မ်ား ျဖစ္ေလသည္။ မြတ္စ္တဟဗ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္မ်ားမွာ သရာဝီဆြလားသ္ကို ဂ်မအသ္ျဖင့္ ရကသ္ ႏွစ္ဆယ္ ဝတ္ျပဳျခင္း၊ သေစာင္ဝုဖ္တြရီကဟ္မ်ား၌ က်င့္ၾကံမႈဆိုင္ရာ နည္းလမ္းမ်ား ကန္႕သတ္ျခင္း၊  ေမာင္လူးဒ္အခမ္းအနားမ်ား က်င္းပျခင္း၊ ဝလီသူေတာ္စင္တို႕အတြက္ ဟဒီယသိစဝါးဗ္(အီဆြာေလစဝါးဗ္)အတြက္ ရည္စူး၍ အူရြတ္စ္ အခမ္းအနား က်င္းပျခင္း၊ ဒအ္ဝသ္ဖိတ္ေခၚမႈ အက်ိဳး သက္ေရာက္ေစေရးအတြက္ နည္းလမ္းသစ္မ်ားရွာေဖြျခင္းႏွင့္ နည္းဗ်ဴဟာမ်ား ကန္႕သတ္ခ်က္မ်ား ထားရွိျခင္း အစရွိသည္တို႕သည္ မြတ္စ္သဟဗ္ျဖစ္ေသာ ဗိဒ္အသ္မ်ားျဖစ္သည္။ ဖဂ်ရ္ႏွင့္ အဆြရ္ဆြလားသ္မ်ားအျပီးတြင္လည္း ၊ အီးဒ္နမာဇ္အျပီးတြင္လည္းေကာင္း တစ္ဦးႏွင့္ တစ္ဦး ရင္ခ်င္းအပ္ႏႈတ္ဆက္ျခင္း၊ မုန္႕အခ်ိဳမ်ား ျပဳလုပ္ေကၽြးေမြးျခင္း ၊ ရွာဒီေနကာဟ္ပြဲမ်ား၌ သတို႕သားႏွင့္ သတို႕သမီးတို႕ကို စဲ့ဟ္ရာ ပန္းကံုးမ်ားဆြဲေပးျခင္း၊ ဒန္းတင္ျခင္း၊ အီးဒ္ေန႕၌ အီးဒီေပးျခင္း အစရွိသည္တို႕သည္ ဗိဒ္အသ္ မုဗာဟ္မ်ားျဖစ္သည္။ ရွရီအသ္က တားျမစ္ထားျခင္းလည္း မရွိ ၊ ခိုင္းေစထားျခင္းလည္း မရွိေသာ လုပ္ရပ္မ်ိဳးျဖစ္သည္။
       ဂုဏ္တုဂုဏ္ျပိဳင္မႈျဖင့္ ဗလီမ်ားကို အျပိဳင္အဆိုင္ ခ်ယ္သမြန္းမံျခင္းကို ေရွးပညာရွင္မ်ား(အလ္မုသက္ဒၵိမီးန္)က ဗိဒ္အသ္မကၠရူဟ္ျဖစ္၏။ ဗိဒ္အသ္ မကၠရူဟ္မွာ သာသနာက အေရးၾကီးသည္ဟု သတ္မွတ္ထားျခင္းလည္း မရွိ၊စြန္႕လႊတ္၍လည္း မျပစ္မရွိ၊ အျမဲစြန္႕လႊတ္ထားလွ်င္မူ ျပစ္တင္ေဝဖန္ထိုက္သည္ဟု ရွရီအသ္က လက္ခံထားသည့္ မုအကၠဒါဟ္အဆင့္ရွိ စြႏၷသ္တစ္ရပ္ရပ္ကို ဆန္႕က်င္ေသာ တီထြင္မႈကို ေခၚဆို၏။ ခါရီဂ်ီယာ ၊ ကဒ္ရီယာ ၊ မုရ္ဂ်ီယာ ၊ ရာဖြီဒြီယာ ၊ ဗာေတြနီယာ အစရွိသည့္ အကီဒဟ္ တို႕ကို ဗိဒ္အသ္မုဟရ္ ရမဟ္ အျဖစ္ ျမင္ၾကသည္။

*****